25.000 ambtenaren minder door AI: het gaat niet om het getal

Maandag 26 oktober stuurde staatssecretaris Eric van der Burg zijn brief over een "slagvaardige overheid" naar de Tweede Kamer. Het Rijk wil in 2035 zo'n 25.000 ambtenaren minder hebben en 3,5 miljard euro besparen. AI en chatbots moeten daarbij helpen. Sindsdien gaat het debat vooral over het getal: te veel, te weinig, haalbaar of niet. Ik denk dat dat de verkeerde discussie is. Of 25.000 ambtenaren minder lukt, hangt niet af van het getal, maar van de aanpak. En over die aanpak zegt de brief nog weinig.

Wat staat er in het kabinetsplan voor 25.000 ambtenaren minder?

Het Rijk wil in 2035 ongeveer 25.000 voltijdbanen minder hebben, op een totaal van 160.016 eind 2025. Dat is ruim één op de zes. De bezuiniging begint met 900 miljoen euro in 2027 en loopt op tot 3,5 miljard euro per jaar. Politie, Defensie, het OM en de gevangenissen vallen erbuiten.

Van der Burg noemt het getal zelf "een grove inschatting". Per ministerie staat er nog geen aantal. De keuzes over wat de overheid niet meer gaat doen, volgen binnen een half jaar. De bezuinigingen per ministerie komen in de voorjaarsnota van 2027, en de AI-doelen in het eerste kwartaal van 2027.

Een paar cijfers uit de plannen springen eruit. Er zijn meer dan 175 adviescolleges en adviescommissies. Het Rijk doet zo'n 400 beleidsevaluaties per jaar, terwijl er volgens Van der Burg misschien 10 tot 20 nodig zijn. Er zijn bijna 1.700 rijkswebsites. En sinds 2018 groeide de rijksdienst met 41 procent, ofwel ruim 46.500 voltijdbanen.

Waarom is het getal niet de belangrijkste vraag?

Omdat het grootste deel via natuurlijk verloop kan. In 2025 vertrok 6,7 procent van het rijkspersoneel, door pensioen, een andere baan of een aflopend contract, volgens Kennis van de overheid. Dat zijn er zo'n 10.700 per jaar, en tot 2035 naar schatting ruim 90.000. De echte vraag is dus niet hoeveel mensen weg moeten, maar welk werk straks anders gaat.

Dit is een ruwe rekensom. De uitstroom wordt in personen gemeten en het doel in voltijdbanen. Bovendien is niet iedereen die vertrekt te missen. Een ervaren medewerker bij een uitvoeringsorganisatie vervang je niet door een chatbot.

Juist daarom is de aanpak zo belangrijk. Als het werk hetzelfde blijft, moet elke vertrekker vervangen worden. Dan haal je die 25.000 ambtenaren minder niet, of je haalt ze ten koste van de dienstverlening. Verandert het werk wel, dan kan krimp zonder dat burgers of collega's het merken.

Waarom leverde digitalisering bij de overheid eerder méér werk op?

Omdat het oude proces bleef staan en er een systeem bovenop kwam. Dat zegt het kabinet bijna letterlijk zelf: eerdere digitalisering bracht nieuwe taken, meer capaciteit en meer inhuur. Efficiëntie van maximaal 0,5 procent per jaar dekt volgens de brief maar een derde van de bezuiniging. De rest moet uit het schrappen van taken komen.

Ik herken dat patroon, ook buiten de overheid. Een papieren formulier wordt een digitaal formulier, met dezelfde vijf controles en dezelfde drie handtekeningen. Het systeem moet daarna beheerd, gekoppeld en beveiligd worden. Netto kost het meer mensen, niet minder.

Met AI gaat dat opnieuw mis als je dezelfde fout maakt. Zet je een chatbot voor een ingewikkelde regeling, dan krijg je een ingewikkelde regeling met een chatbot ervoor. Het kabinet waarschuwt daar terecht voor. Ik zou alleen een stap verder gaan: niet alleen waarschuwen, maar vastleggen hoe het dan wél moet.

Hoe pak je AI bij de overheid wél goed aan?

Begin bij het werk, niet bij de technologie of het getal. Breng per organisatie de grootste processen in kaart, meet wat ze nu kosten en kies dan per proces: schrappen, vereenvoudigen, automatiseren of zo laten. Pas daarna komt AI in beeld, met vooraf vastgelegd wat de AI zelf mag en waar een mens beslist.

In de praktijk zijn dat vijf stappen. Bij onze eigen AI-audits volgen we dezelfde volgorde, ook als het om bedrijven gaat:

1. Maak een nulmeting. Hoeveel uur gaat er nu in een proces zitten, hoeveel fouten worden hersteld en wat blijft liggen? Zonder nulmeting weet je achteraf niet of het iets opleverde.
2. Schrap eerst, automatiseer daarna. Een controle die niemand nodig heeft, moet je niet sneller maken. De brief noemt zelf 400 evaluaties per jaar waarvan er misschien 20 nodig zijn.
3. Leg per proces vast wie beslist. Wat doet de AI zelf, wat gaat eerst ter goedkeuring en wanneer neemt een mens het over?
4. Zorg dat de basis op orde is. Het kabinet noemt zelf beveiliging, datakwaliteit en soevereiniteit als voorwaarde. Zonder schone data en duidelijke rechten levert AI vooral nieuwe problemen op.
5. Meet en stuur bij. Vergelijk na drie maanden met de nulmeting. Werkt het, breid het uit. Werkt het niet, stop ermee.

Welk werk kan AI bij de overheid overnemen, en welk niet?

AI kan vooral werk overnemen dat zich herhaalt, in grote aantallen binnenkomt en waarvan de regels vastliggen. Denk aan documenten uitlezen, aanvragen sorteren, dossiers compleet maken en rapportages opstellen. Waar het gaat om oordelen over mensen, uitzonderingen of vertrouwen, blijft een mens nodig. Daar helpt AI hooguit met voorbereiden.

Van der Burg noemt zelf de digitale controle van belastingaangiftes als voorbeeld. Dat past in de linkerkolom, zolang een mens de uitzonderingen beoordeelt. Ook de 1.700 rijkswebsites zijn een kans: beheer, updates en toegankelijkheid kosten nu veel handwerk. Wie 25.000 ambtenaren minder wil zonder dat burgers het merken, begint in deze linkerkolom.

Waarom is AI in klantcontact met burgers riskanter dan bij bedrijven?

Omdat een burger niet kan overstappen. Een klant die een slechte chatbot treft, kiest een andere winkel. Een burger kan niet naar een andere Belastingdienst. Volgens de Nationale Voice Monitor 2026 wordt volgens consumenten maar 12 procent van de vragen aan chatbots goed beantwoord. Dat is geen basis om contact met burgers op grote schaal te automatiseren.

Na de toeslagenaffaire weet iedereen wat er gebeurt als een systeem beslist en niemand meekijkt. Ook de Europese AI-verordening is duidelijk: systemen die beslissen over toegang tot overheidsdiensten vallen onder hoog risico, met strenge eisen aan menselijk toezicht.

Emeritus hoogleraar Frits van der Meer wees tegen EenVandaag op tekorten bij gevangenissen, Rijkswaterstaat en uitvoeringsorganisaties. Ook heeft Nederland al relatief weinig ambtenaren: 70,9 per 1.000 inwoners, tegen een Europees gemiddelde van 94. Krimp zonder ander werkproces raakt dus snel de dienstverlening. Mijn conclusie: zet AI eerst in aan de achterkant, zodat de mensen aan de voorkant tijd overhouden voor burgers.

Wat zou ik de Tweede Kamer meegeven voor het debat op 1 december?

Het Kamerdebat over de brief is verplaatst naar 1 december. Ik zou de Kamer drie vragen laten stellen. Niet "is 25.000 te veel?", maar: per welk proces, met welke nulmeting en met wie aan het stuur? Dat maakt het verschil tussen een bezuiniging die lukt en de volgende ronde die strandt.

1. Doelen per proces, niet per ministerie. Een kaasschaaf van 20 procent per organisatie werkte de afgelopen twintig jaar zelden. Dat schrijft het kabinet zelf.
2. Eerst vrijspelen, dan krimpen. Laat AI het herhaalwerk overnemen en zet de vrijgekomen tijd eerst in op de tekorten. De krimp volgt via natuurlijk verloop.
3. Openheid over wat het oplevert. Publiceer per proces de nulmeting en het resultaat na een jaar. Dan wordt het een besluit op feiten, geen gevoelskwestie.

Wat betekent het kabinetsplan voor bedrijven?

Twee dingen. Leveranciers van de overheid krijgen te maken met aanbestedingen waarin AI een vaste vraag wordt, want het kabinet wil bij inkoop systematisch kijken waar AI helpt. En voor elk bedrijf geldt dezelfde les als voor het Rijk: eerst uitzoeken waar AI echt oplevert, dan pas bouwen.

Wat het kabinet met 25.000 ambtenaren minder op rijksniveau probeert, zien we bovendien bij veel mkb-bedrijven op kleine schaal. Ze kopen een AI-tool, hopen op minder werk en zien na een half jaar weinig verschil. Het patroon is hetzelfde: technologie op een oud proces.

Werk je voor of met de overheid? Op onze pagina voor de publieke sector staat hoe we dat aanpakken, en het draaiboek AI in de uitvraag helpt bij aanbestedingen.